De onderarmen van het Melkmeisje

June 6, 2024

Het schilderij Het Melkmeisje is veel meer dan een afbeelding van een ‘melkmeid’. Mijn fotoproject The Other Milkmaids heeft duidelijk gemaakt hoe bijzonder bepaalde voorwerpen en onderwerpen zijn die je aantreft op het schilderij.

In dit blog wil ik het specifiek hebben over de ontblote onderarmen van het melkmeisje. Geen detail van een schilderij gaat zo opvallen als wanneer je het in werkelijkheid ziet, dus een fotoproject als dit is bij uitstek ook een ontdekkingsreis door het kunstwerk heen. Mijn eigen conclusie is dat de ontblote onderarmen zowel een visuele functie hebben in het schilderij als een ‘gewoonte’ van Vermeer zijn.

De visuele functie is op drie manieren definiërend voor het schilderij.

De eerste daarvan is wat ik noem ‘de actie’. De horizontale linker onderarm bakent de onderkant af van het gebied waar het allemaal gebeurt; armen, torso, schouders en hoofd. Het samenstel van deze vier elementen geeft de houding en actie weer. Het door de rok en schort breed gemaakte onderlichaam is in vergelijking daarmee erg statisch en heeft wel iets weg van een sokkel die de ‘actie’ een stevig fundament geeft.

Het tweede aspect betreft contrast en licht. De straal melk die uit de kan gegoten wordt is al een spreekwoordelijk wonder van helderheid; dit zeer kleine, witte element op het schilderij heeft een enorm hoog contrast. Het vormt daarmee één van de hoofdelementen van de voorstelling, die geen enkele kijker zal ontgaan. De horizontale linker onderarm heeft ook een contrastfunctie. Zoals hierboven al aangegeven definieert deze de houding en actie, maar vertelt het ook het nodige over het invallende licht. Het schort is prachtig diep blauw, maar omdat dit een voornamelijk verticaal vlak is, resulteert dit in een weergave van strijklicht. De linker onderarm heeft – conform de lichtinval in het schilderij – een veel lichtere bovenkant gekregen. Ook dit voorziet de kijker van informatie over de lichtval en breekt het het anders relatief grote blauwe vlak. Zonder die onderarm ervoor zou die waarschijnlijk te dominant zou worden, maar tegelijk ook saai.

Als derde punt is er de houding van het melkmeisje; die is uitermate interessant. Volgens mij wordt er vanuit gegaan dat Vermeer daadwerkelijk een model heeft gebruikt voor dit schilderij, maar met het verhaal achter het Meisje met de Parel en mijn ervaringen tijdens The Other Milkmaids fotoshoots in gedachten vermoed ik dat dit wel eens niet het geval geweest kan zijn.

Het Meisje met de Parel is getypeerd als een tronie, een 17e -eeuws genre van een soort prototype portretten waarbij er niet per se een model aan te pas kwam. Het meisje met de Parel zou het resultaat kunnen zijn van hoe Vermeer een meisje met een tulband voor zich zag. Bij mijn fotografische reconstructie hiervan in 2019 bleek ook al dat de pose van de geschilderde jongedame zeer lastig aan te nemen was. Dit probleem herhaalde zich bij deze remake van Het Melkmeisje, de door Vermeer afgebeelde houding bleek bijzonder lastig te poseren. De kenmerkende horizontaliteit van zowel de rechter- als linker onderarm, de stand van de schouders en de positie van het hoofd bleken zeer moeilijk te bereiken, zeker in combinatie met elkaar. Wanneer een model het al voor elkaar kreeg om deze pose te benaderen, dan werd al heel snel duidelijk dat dit geen goede of een natuurlijke houding kan zijn om melk in een grape (kookpot) te gieten. Daarbij zijn ook de door Vermeer geschilderde lichaamsverhoudingen belangrijk en opvallend. Zowel het deel van het lichaam boven het tafelblad als de hoogte van de kan boven de grape in relatie tot de rest van de lichaamshouding bleek nagenoeg onmogelijk te combineren met de horizontale positie van beide onderarmen. De foto’s zijn dan ook geen absolute kopie van de houding, maar wel een goede benadering ervan.

Dan is er nog ‘de gewoonte’. Ontblote onderarmen bij vrouwen zijn één van de kenmerken van  Vermeerschilderijen. Niet alleen in het geval van het melkmeisje zodat ze haar kleding schoonhoudt, maar ook op de andere schilderijen van Vermeer waar veel rijkere dames zijn afgebeeld gaat het nagenoeg altijd om korte mouwen. Vermeer was niet de enige 17e -eeuwse meester die vrouwen met korte mouwen afbeeldde, maar bij hem is het wel consequent, terwijl er ook zeer veel vrouwenportretten uit de Gouden Eeuw zijn waar vrouwen gekleed zijn in statige jurken met lange mouwen. De redenen hierachter lijken zowel in religie als klimaat en economie te liggen.

Wat gedurende de gehele 17e eeuw invloed had was het klimaat; de periode  van ca. 1430 tot ca. 1850 staat bekend als de kleine ijstijd. Deze periode werd gekenmerkt door een gemiddelde temperatuur die 1 tot 2 graden lager lag dan nu. Bovendien ontbraken alle huiselijke gemakken als centrale verwarming en isolatie, dus lange mouwen zullen over het algemeen de voorkeur hebben gekregen.

Religie is in de 17e eeuw ook zeer bepalend geweest voor de kledingkeuze. Hoewel het protestantisme nog relatief nieuw was op dat moment, was het in de 17e eeuw wel de leidende stroming in wat nu Nederland is. Met name de regentenportretten waarop vooral sobere, zwarte kleding werd gedragen zijn hier een duidelijk voorbeeld van. Rooms Katholieken werden onder protestants bewind niet vervolgd, maar hiervoor moest dit geloof wel ondergronds beleden worden en publieke ambten waren niet voor hen weggelegd. Kledingkeuze lijkt dan ook een mogelijkheid te zijn geweest om je als Katholiek toch te onderscheiden.

De economie werd tenslotte in de 17e eeuw veel bepalender in de lage landen. Schilderijen vanaf het midden van de 17e eeuw laten veel duurdere en kleurrijker kleding zien, ook bij de protestantse regenten en handelaren. En dat is de periode waarin Vermeer voornamelijk werkte. Niet alleen de Rooms Katholieke familie waar hij door zijn huwelijk in terechtkwam zal dit beeld bepaald hebben, maar ook ‘simpelweg’ de rijkdom van zijn omgeving in het algemeen. Maar dan nog lijkt de keuze voor korte mouwen in de kleine ijstijd onlogisch. De mogelijke reden hierachter? Ook rijkdom. Dit bepaalde namelijk hoeveel brandstof je kon kopen om je huis te verwarmen. Die korte mouwen waren een manier om te laten zien hoe vermogend je was.

Total: